رهنگاران/ او نه تریبون داشت، نه حزب و نه رسانه، اما از دل خانهها، با آموزش و ایمان، مسیری ساخت که زنان را به بازیگران اصلی تحولات اجتماعی تبدیل کرد. شهربانو صفری، نامی که روایتش تازه به گوش میرسد.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی رهنگاران-فاطمه لطیفی: مریم صادقیپری، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه زن و تاریخ معاصر، در نشست تخصصی با خبرنگاران و اصحاب رسانه استان گیلان، با ارائه روایتی مستند و مبتنی بر اسناد تاریخی و خاطرات منتشرنشده، از زندهیاد شهربانو صفری بهعنوان یکی از اثرگذارترین و درعینحال مغفولماندهترین زنان تاریخ معاصر ایران یاد کرد، بانویی که با تأسیس «مکتب عصمتیه» نهتنها بنیان نخستین ساختار منسجم آموزش دینی بانوان را پیش از انقلاب اسلامی گذاشت، بلکه نقشی بیبدیل در آگاهیبخشی فرهنگی، تربیت شبکهای زنان مؤمن و زمینهسازی اجتماعی برای پیروزی انقلاب اسلامی ایفا کرد.
آغاز روایت از گیلان؛ تولد در رشت و مهاجرت اجباری
این استاد دانشگاه سخنان خود را با بازگشت به ریشههای جغرافیایی این بانوی مجاهد آغاز کرد و گفت: شهربانو صفری در سال ۱۳۰۸ در شهر رشت متولد شد، دوران کودکی او همزمان با ناامنیهای ناشی از حضور بلشویکها در گیلان بود، شرایطی که خانوادهاش را ناگزیر به مهاجرت به تهران کرد. پدر او، مرحوم حسن صفری، از تجار خوشنام رشت بود که به تجارت میوه اشتغال داشت و بهگفته خود شهربانو صفری در خاطرات شفاهیاش، در دوران جنگ جهانی دوم نقش مؤثری در کمک به مردم تهران ایفا کرد.
به روایت این پژوهشگر، پدر شهربانو صفری در شرایطی که معیشت مردم تهران با بحران جدی مواجه بود، نانوایی خود را بهصورت رایگان در اختیار مردم قرار میداد و قند و اقلام ضروری را میان نیازمندان توزیع میکرد، روحیهای خیرخواهانه که بعدها در منش و سبک زندگی دخترش بهوضوح تبلور یافت.
تحصیل، ازدواج زودهنگام و تغییر مسیر فکری
شهربانو صفری تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در مدرسه حسنات (مدرسه ژاله) در خیابان گمرک تهران گذراند. او تا پایه هفتم تحصیل کرد و در سنین نوجوانی با مرحوم مهدی فخری ازدواج کرد. اما آنچه مسیر زندگی او را از یک زندگی معمولی به مسیری استثنایی و تاریخساز تغییر داد، آشنایی با جلسات دینی و تفسیری بانوان بود.
صادقیپری در اینباره میگوید: نخستین حضور شهربانو صفری در کلاسهای تفسیر قرآن، در جلسات خانم مدرسی در خیابان نعمتیه تهران رقم خورد. از همان مقطع، افق فکری او دگرگون شد و مسیر علمی و آموزشیاش بهطور جدی به حوزه معارف دینی گره خورد.
هجرت آگاهانه به مشهد؛ تولد یک جریان نو
به گفته این استاد دانشگاه، فضای فرهنگی و اجتماعی تهران در اواخر دهه ۳۰ و اوایل دهه ۴۰، بهویژه گسترش مظاهر بیبندوباری و سیاستهای فرهنگی رژیم پهلوی، شهربانو صفری را به این تصمیم رساند که بههمراه همسرش به مشهد مهاجرت کند.
این هجرت، نقطه آغاز مرحلهای نو در زندگی او بود. شهربانو صفری با بهرهگیری از فرصت و فراغت نسبی در مشهد، هم به تحصیل علوم دینی پرداخت و هم فعالیت آموزشی خود را آغاز کرد. منزل شخصی او به کلاس درس تبدیل شد، جایی که تفسیر قرآن و آموزش علوم دینی به بانوان مشهدی ارائه میشد.
مکتب عصمتیه؛ نخستین مکتب دینی زنانه ایران
صادقیپری با تأکید بر اهمیت تاریخی این مقطع اضافه کرد: در سال ۱۳۴۰، عمق و گستره فعالیتهای آموزشی شهربانو صفری بهحدی رسید که دو تن از علمای بزرگ مشهد، آیتاللهالعظمی میلانی و آیتالله سید حسن قمی، از او درخواست کردند تا بهصورت رسمی اقدام به تأسیس حوزه علمیه بانوان کند.
بدین ترتیب، مکتب عصمتیه بهعنوان نخستین مکتب دینی زنانه ایران پیش از انقلاب اسلامی در مشهد بنیان نهاده شد، مکتبی که تا پیش از پیروزی انقلاب با عنوان «مکتب» شناخته میشد و بعدها بهعنوان الگوی اولیه حوزههای علمیه خواهران مطرح شد.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: نکته قابلتوجه آن است که بانو امین اصفهانی، از دیگر بانوان برجسته تاریخ معاصر، مکتب خود را در سال ۱۳۴۴ تأسیس کرد، یعنی چهار سال پس از اقدام پیشگامانه شهربانو صفری. اقتصاد شخصی در خدمت جهاد فرهنگی یکی از ابعاد برجسته شخصیت شهربانو صفری، استقلال مالی و عدم وابستگی او به منابع بیرونی بود.
صادقیپری با استناد به خاطرات این بانو میگوید: شهربانو صفری بارها تأکید کرده بود که «هیچگاه برای خودم از کسی پول نگرفتم». اگرچه برخی علما هزینههای اولیه را تقبل کردند، اما بخش عمده مخارج مکتب عصمتیه از اموال شخصی او تأمین شد.
به گفته وی، شهربانو صفری تمام دارایی خود را وقف امور خیریه کرد و دو مرکز خیریه با نام «عصمتیه» در مشهد از او به یادگار ماند که آثار آنها تا امروز نیز ادامه دارد.
شبکهسازی دینی؛ از مشهد تا سراسر ایران
مکتب عصمتیه بهسرعت از یک مرکز محلی فراتر رفت و به شبکهای گسترده از آموزش دینی بانوان تبدیل شد.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: مکتب عصمتیه در اوج فعالیت خود، دارای حدود ۳۵ شعبه در داخل کشور و یک شعبه در بحرین بود.
به گفته وی، تنها در مناطق شمالی کشور، ۹ شعبه مکتب عصمتیه فعال بود و در استان فارس چهار شعبه راهاندازی شد. شهرهایی چون خرمشهر، اهواز، شاهرود، یزد، سمنان، بجنورد و نیشابور نیز میزبان این مکتب بودند.
خرمشهر؛ تربیت زنان مقاوم پیش از جنگ
این پژوهشگر با اشاره به نقش مکتب عصمتیه خرمشهر بیان کرد: نخستین شهری که پس از مشهد میزبان این مکتب شد، خرمشهر بود. زنانی که بعدها در دوران دفاع مقدس به نماد مقاومت تبدیل شدند، پیشتر در همین مکتب تربیت یافته بودند.
خواهران شهید محمد جهانآرا از جمله شاگردان و متولیان این مکتب بودند، موضوعی که در اسناد ساواک نیز بازتاب یافته و به دستگیری برخی از آنان انجامید.
ساواک و مکتب عصمتیه؛ تقابل آشکار
صادقیپری با استناد به گزارشهای متعدد ساواک، خاطرنشان کرد: فعالیتهای مکتب عصمتیه از دید نهادهای امنیتی رژیم پهلوی پنهان نمانده بود. جلسات تفسیر قرآن، سخنرانیهای تمثیلی و مقایسه یزید تاریخی با طاغوت زمان، زنان را به آگاهی دینی و سیاسی میرساند، امری که برای ساواک غیرقابلتحمل بود.
وی افزود: ساواک بارها شاگردان این مکتب را احضار و بازداشت کرد و حتی در سال ۱۳۵۵، مکتب عصمتیه مشهد را بهطور رسمی تعطیل نمود، اما فعالیتها بهصورت جلسات خانگی ادامه یافت.
بانوان پیشگام اعتراض؛ ۱۷ دی ۱۳۵۶
به گفته صادقیپری، یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر مشهد، اعتراض بانوان در ۱۷ دی ۱۳۵۶ بود، اعتراضی که در واکنش به توهین به امام خمینی (ره) و همزمان با سالروز کشف حجاب صورت گرفت.
وی همچنین یادآور شد: اسناد ساواک نشان میدهد که این اعتراض مستقیماً به مکتب عصمتیه و شخص شهربانو صفری نسبت داده شد. در جریان این رویداد، تعدادی از بانوان بازداشت شدند و شهربانو صفری نیز تحت فشار شدید امنیتی قرار گرفت.
نقشآفرینی پس از انقلاب و مقابله با جریانهای انحرافی
فعالیتهای شهربانو صفری با پیروزی انقلاب اسلامی پایان نیافت.
او با شناخت تهدیدهای فکری، بهویژه فعالیت منافقین در برخی مناطق، شخصاً وارد میدان شد. در یکی از این مأموریتها در شمال کشور، آنقدر سخنرانی کرد که دچار آسیب شدید حنجره شد و تا پایان عمر با عوارض آن دستوپنجه نرم کرد.
میراثی فراتر از زمان؛ بانویی مغفول در تاریخ
این پژوهشگر اضافه کرد: شهربانو صفری بانویی است که توانست در اوج سیاستهای غربگرایانه رژیم پهلوی، هویت دینی زن ایرانی را احیا کند و با جهاد فرهنگی، بستری اجتماعی برای انقلاب اسلامی فراهم سازد.
وی خاطرنشان کرد: معرفی این بانوی مجاهد بهعنوان الگویی الهامبخش برای زنان امروز، نهتنها یک وظیفه تاریخی، بلکه رسالت رسانهای است که میتواند پیوند نسل جدید با ریشههای هویتی انقلاب اسلامی را مستحکمتر کند
- نویسنده : فاطمه لطیفی
- منبع خبر : پایگاه خبری رهنگاران
